چگونه با پتک نقد بنویسیم | نقد بازی Dishonored 2

احتمالا شما بعد از خواندن این متن بیشتر از هر چیز به این اعتراض خواهید کرد که نگارنده در آن بیش از این‌که به بازی و ظرافت‌ها و ویژگی‌های سرگرم‌کننده‌اش بپردازد به فلسفه‌بافی در مورد چگونگی برخورد با بازی پرداخته و از این ناراضی خواهید بود که به جای استناد به نقاط اتکای بازی و در نظر گرفتن چگونگی‌های موجود در ساختار، به چرایی‌ها توجه شده است. در همین ابتدا باید عرض کنم که این ایراد وارد است و نویسنده آن را با کمال میل می‌پذیرد اما بهتر از این نمی‌تواند بنویسد. ولی شما در ادامه با دنیای بازی همراه باشید!

نوسان، آزار، سرگرمی

“نوسان تغییر تکرار شونده‌ی یک متغیر حول یک وضعیت تعادل است.” وضعیت تعادلی که در این بازی و بازی‌های مشابه به سختی و با تلاشی که به نظر «سرگرمی» می‌رسد برقرار می‌شود. اتفاقی که باید اصلِ موجود در بازی، یا هر اثر هنری که این‌طور ادعا می‌کند باشد، اما در این‌جا به عهده‌ی بازی‌کننده گذاشته شده و از این نظر که او در تمام مدت در صدد بازیابی یا به کارگیری این تعادل است و تمام لذت ممکن از بازی را بدین‌سان می‌برد آزار دهنده است.

این گزاره در مورد خیل عظیمی از بازی‌های این مقطعِ حساس از تاریخ بازی‌های رایانه‌ای صادق است. بازی‌هایی که با ادعای سرگرم‌کنندگی به واسطه‌ی دادن آزادی و اختیار عمل به مخاطب خود، مشتری جذب می‌کنند، اما در پایه‌ریزی آزادی و اختیار عمل از اساس اشتباه قدم برمی‌دارند. بازی‌هایی که اگر میزان کمی مازوخیسم در بازی‌کننده‌ی مواجه شده با آن‌ها نباشد، ابدا سرگرم‌کننده و لذت بخش نیستند. جابه‌جا کردن مفاهیم و تعابیر غلط از آن‌ها و بعد قالب کردنِ این تعابیر اشتباه به موثرینِ هدف، بخش مرسومی از بازی‌سازی حال حاضر دنیا است و به جاهای خوبی ختم نخواهد شد. دقت کنید که هنوز به سراغ بازی و این‌که چطور عمل می‌کند نرفته‌ایم و این فقط یک مقدمه‌ی گیج‌کننده است برای آماده کردنِ ذهن خواننده.

نتیجه این‌که منظور اصلی این است که چرا وقتی یک کارکردِ مشخص از بازی و از مخاطبِ درگیر آن انتظار می‌رود، سازنده به حفظ آن‌چه باید روی نمی‌آورد؟ یعنی وقتی قرار است “متغیر” حولِ یک وضعیت “تعادل” به تغییر تکرار شونده نائل آید، چرا مفهوم “تعادل” به “متغیر” تبدیل می‌شود و از این راه برای خلق شائبه‌ی سرگرم‌کنندگی و درگیری مثبت هم استفاده؟ اگر بازی را امتحان کرده باشید و با ساز و کارِ داستانی و گیم‌پلی آن آشنا باشید، با معادل‌سازیِ مدل‌های پیش‌بینی شده در روند Dishonored 2 می‌توانید [البته به سختی] متوجه شوید که چرا بازی از اساس ایراد دارد و بر خلاف تصور و بر خلاف تلاشی که صورت گرفته و ضمنا بر خلافِ بازخوردهای مثبتی که دریافت کرده و شده است، نباید مورد توجه قرار بگیرد و ابدا ارزشمند نیست.

همین‌جا نگارنده پتک اول را می‌کوبد به امید این‌که حداقل صدای آن یا لرزشی که به خاطر فرود آمدنِ سهمگین ابزارِ کوبش ایجاد شده است، آرامشِ خواننده بر هم بخورد.

مواجهه گریزی

در بازی تماما صحبت از «انتخاب» است. از همان ابتدا که داستان کوبنده شروع به روایت می‌کند شما در مقابل انتخابی قرار می‌گیرید. اتفاقا شما باید بینِ پدر یا دختری انتخاب کنید که باقی داستان را باید رقم بزنند. طبق آماری که از تحقیقات انجام نگرفته به دست آمده است، خیلی از بازی‌کنندگان تمایل دارند حداقل برای بار اولِ مواجهه با بازی شخصیت «امیلی» را انتخاب کنند. بازی‌سازان واقف بر این موضوع عمده تغییراتِ بازی را برای این شخصیت و حالتی که با او بازی ادامه یابد ترتیب داده‌اند و در حالتی که «کوروو» بازی را به پیش ببرد عملا چیز جدیدی دست بازی‌کننده را نمی‌گیرد. بدین ترتیب انتخابِ شما تا حد زیادی خنثی شده است چون واقعا معنی ندارد که شما امکانِ لذت بردن از امکانات جدید و اتفاقات کاملا بکر و تغییرات هنگفت را داشته باشید اما آن را انتخاب نکنید!

بلافاصله بعد از این هم یک بار دیگر امکان انتخاب به شما داده می‌شود. این‌که انتخاب کنید که باقیِ ماجرا را با قدرت‌های ماورایی تجربه کنید یا این‌که آن‌ها را رد کنید و تا پایان را بدون آن‌ها ادامه دهید! این انتخاب هم خیلی بدیهی و ساده خنثی می‌شود و اصلا نیازی به شرحِ ماوقع نیست و هر آدم عاقلی تصمیم می‌گیرد از تمام امکانات و قدرت‌هایی که یک بازی در اختیارش می‌گذارد استفاده کند. مخصوصا قدرت‌هایی این‌چنین جذاب و کار راه بیانداز که در ادامه به تحلیل آن‌ها هم نمی‌پردازیم.

در طول بازی باز هم به شما قدرتِ انتخاب داده می‌شود. از همین دست. اما بحرانی‌ترینِ تصمیم بازی آن‌جایی گرفته شده که درست همانند بازی قبلی به شما این امکان داده می‌شود که بینِ زنده نگه‌داشتنِ آن‌هایی که دشمن شما هستند و وقتی ببینندتان در کشتن شما درنگ نمی‌کنند و کشتن آن‌ها یکی را انتخاب کنید. این گزینه چطور خنثی می‌شود؟ این‌طور که بازی یک «کد اخلاقی» تعریف می‌کند و شما را ملزم به پیروی از آن می‌پندارد. یعنی در بازی «خوب» و «بد» معنا دارد و این معنا را «بازی‌کننده» که به عنوانِ نقش اصلی اتفاقا در داستان هم «مرجع» است (ملکه) تعیین نمی‌کند، بلکه «بازی‌ساز»‌ که «خالق» است و مسلط بر همه چیز (چون خدا) هم آن را تعیین می‌کند و هم نتیجه‌ی رعایت کردن/نکردن آن را مشخص! حتا اگر این آشفتگیِ منطقی را هم نادیده بگیریم، با یادآوریِ موضوع “نوسان” و ایراد وارده، تناقض به وجود آمده در ارتباطِ مسئله‌ی اخلاق که بازی‌ساز خلق می‌کند و تعادلی که بازی‌کننده باید، به هیچ عنوان قابل حل به نظر نمی‌رسد!

این‌که در Dishonored 2 شما می‌توانید با «امیلی کالدوین» به دنبالِ آزاد کردنِ تاج و تختِ ملوکانه‌تان باشید و ضمنا «کوروو آتونو»‌ را هم از قبَلِ شکست دادنِ «دلایلا کاپرسپون»  آزاد کنید خط اصلی داستانی است که به انحاء مختلف می‌تواند به انجام برسد. اما وقتی یک سیستمِ اخلاقی در بازی تعریف شده است، آن وقت انتخابِ بازی‌کننده در چگونه به پایان رساندن آن تا حد زیادی خنثی می‌شود، چون آزادی عملی در کار نیست، چون هر عملِ شما متعاقبا نتیجه‌ای دارد و هر نتیجه‌ای الزاما آن نتیجه‌ای که خدا را راضی کند نیست. اگر عملِ شما به دیکتاتوری بیانجامد، خون‌خواهی شما محقق شده اما از نظر بازی سرافکنده‌اید! در حالی که من آزادی را در این می‌بینم که شما هر طور دلتان بخواهد به پایان برسید و در آخر از نظر بازی «برنده» باشید.

نگارنده در این‌جا از خواننده تقاضا می‌کند که بر روی تک تک کلمات استفاده شده در بندهای بالا دقت بیشتری بکند و از شنیدن صدای مسلسل‌وارِ کوبیده شدن پتک بر روی موفق‌ترین ابزارِ تبلیغاتی بازی‌سازی لذت ببرد.

بی‌میلی در تحلیل

ما عملا نمی‌دانیم که برای شکل گرفتنِ بستر حاضر که بازی در آن جریان دارد (منظور از جریان، داستانِ بازی است که با ابزار گیم‌پلی روایت می‌شود) مفاهیم به هم پیچیده شده و این تناقضات به وجود آمده‌اند یا برای انتقال این مفاهیمِ به هم پیچیده و تناقضات حاضر، بستری به وجود آمده است که بازی در آن جریان دارد! با این‌حال، خوش‌بختانه [یا متاسفانه] این بسترِ ساخته و پرداخته شده نیمه‌ی پر لیوان است و باید به آن هم نگاهی انداخت. با این‌که می‌دانیم در نهایت همه‌ی جزئیات شکل گرفته، به هرز رفته‌اند، اما در آن‌ها می‌شود نقاط تاریک و روشنی پیدا کرد که برشمردن آن‌ها چندان وقتی نمی‌گیرد و در عوض به اضافه شدنِ کلمات مطلب کمک می‌کند.

البته لازم است تا قبل از این‌که به سراغ بررسی کاملا سطحی المان‌های مورد توجه قرار گرفته‌ی بازی برویم، این نکته گوشزد شود که نگارنده در هنگامِ بازی بیشتر مشغولِ حل مسئله‌ی فلسفه‌ی بازی و هضم ایرادات اساسی و تناقاضات به وجود آمده‌ی منطقی و احساسی بوده و به غیر از این‌که از بازی لذت خاصی نبرده (که با ذهنِ این‌چنین درگیر نباید هم می‌برد) میل چندانی هم به تحلیل موارد پیش آمده نداشته است و به همین سبب کلا خیلی جدی نگرفته است.

در ادامه برای چند دقیقه نگارنده پتک را روی زمین قرار داده و چشم‌ها را پشت عینکِ جوشکاری مخفی می‌کند که حداقل به اندازه‌ی چند اسکرین‌شات به خود بازی هم پرداخته شود. این‌که لحنِ نوشته در ادامه تغییر می‌کند و به نظر می‌رسد رویکردِ نویسنده مثبت شده است کاملا عمدی است و یک نوع بازی در آوردن است برای برقراری تعادل در میزان انتقاداتی که انتشار این متن در پی خواهد داشت.

وقت آن است که پتک دوباره از زمین برداشته شده و روندِ نوشتنِ نقد حیاتی این بازی که طعنه می‌زند به بازی‌های دیگرِ مشابه خودش ادامه پیدا کند.

آناکرونیسم حیاتی

در پایان شما سرنوشتِ خود و ملک تحت فرمان خود را رقم زده‌اید. اما بازی در طولِ روایتِ خود، ایده‌های داستانی بیشتری به شما داده است. این‌که زمان‌پریشی حاضر در بازی به از هم‌گسیختگی ضمنی داستانِ متوجه می‌شود و اجازه می‌دهد مخاطب گمان کند با یک روایت یک‌پارچه مواجه است، برای بازی حیاتی است. این‌که در روندِ بازی، بازی‌کننده به عنوان شخصیت اصلی مدام مورد خطاب قرار می‌گیرد که باید این کار را و آن کار را بکند و این در حیطه‌ی اختیارات او نیست، سبب می‌شود برگِ برنده‌ی داستانِ بازی، یا همان «شک بردن به درستیِ دلایلا» هم خنثی شود.

باید علاوه بر این توجه داشت که بازی‌کننده از ابتدا آن‌چنان با دلایلا دشمن می‌شود که با این‌چنین ابزارِ خرده‌پیرنگ‌ها نمی‌توان غبار از چهره‌ی منفیِ او زدود. حتا زمانی‌که شما با خشونت و بی‌رحمی تمام همه‌ی مخالفان و خیانت‌کاران را از دم تیغ گذرانده باشید، در پایان وقتی به شهر باز می‌گردید با صحنه‌ای به شدت خشونت‌بارتر و بی‌رحمانه‌تر روبرو می‌شوید که هیچ شکی باقی نمی‌گذارد که دلایلا بر حق نیست. نتیجه‌ی پایانی هم صرفِ نظر از چگونگی متغیرش، یکی است. اوضاع به حالت عادی بر می‌گردد.

One way or another, you get back what you were robed of!

پس تلاشِ روایی برای بر هم زدنِ نظم فکری مخاطب هم یکی دیگر از تیرهای بازی‌سازان است که به سنگ می‌خورد و اگر فکر شده با آن مواجه شویم، حتا نتیجه‌ی عکس هم می‌دهد.

نسخه‌ی مورد نقد قرار گرفته‌ی این بازی از فروشگاهِ بازی گیم‌شیرینگ تهیه شده بود.