تکریم آغاز یک مسیر جدید | یادداشتی بر انیمیشن فیل‌شاه

پس از تهران ۱۵۰۰ و شاهزاده‌ی روم، شاهد حضور جسورانه‌ی یک انیمیشن در سینمای کشور هستیم که وارد بخش مسابقه شده است و باید با دیگر آثار داستانی سینمایی سی‌‌وششمین جشنواره فیلم فجر رقابت کند؛ در ادامه با یادداشتی بر انیمیشن فیل‌شاه همراه دنیای بازی باشید.

فیل‌شاه آغاز راهی‌ست که باید مدت‌ها پیش آغاز می‌شد، یا شاید قیام دوباره‌ایست برای حرکت در مسیری که سال‌ها به فراموشی سپرده شده بود: کودکان.

ای اهالی سینما، فعالان فرهنگی، مسئولین کشوری و لشکری، کودکان یک سوژه‌ی مجزا هستند که نیازها، علایق و زاویه دید خاص خودشان را دارند. آن‌ها صرفا یک «بزرگ‌سال در سایز کوچک» نیستند. مدت‌هاست که نقش کودک در ادبیات فرهنگی کشور روز به روز کم رنگ‌تر می‌شود. نسبت به قبل حتا در صدا و سیما تعداد ساعات پخش برنامه‌ی کودک کمتر شده است. برعکس گذشته، صبح‌ها که اتفاقی تلویزیون را روشن کنید، برنامه‌های کودک به‌‌طور معمول در ۵ شبکه‌ی اصلی به چشم‌تان نمی‌آید و اگر احتمال بدهید که حتمن شبکه‌ی پویا این ضعف را جبران کرده است و کانال را عوض کنید، شبکه‌ی پویا با همان تصویر نوستالژیک ۸ رنگ و بوق ممتد پاسخ شما را خواهد داد .

در مجموع، حرف‌های گفتنی بسیاری برای انتقاد و ایراد فنی در مقایسه با انیمیشن‌های هالیوودی با بودجه‌های میلیون دلاری وجود دارد، از صداگذاری ضعیف، نامفهموم بودن بعضی جملات و موسیقی متنی که به هیچ‌رو برای یک انیمیشن کودک کافی نیست (به‌خصوص اگر سکانس رقص و آواز میانی وجود ندارد، موسیقی متن بیش از پیش اهمیت پیدا میکند) بگیرید تا منطبق نبودن بعضی جملات با حرکات دهان، بعضی لگ‌ها، یک‌نواخت نبودن سرعت چرخش و حرکات بدن، حرکت نکردن موها و ضعف در اجرای بعضی سکانس‌های فنی و پرچالش (مانند تصویر مصنوعی حمله‌ی لشکر پرندگان بر بالای لشکر فیل‌ها).

این ایرادات فنی به‌طور جدی در فیل‌شاه در مقایسه با انیمیشن‌های قوی روز دنیا وجود دارد، اما هیچ‌کدام باعث نمی‌شوند که از هادی محمدیان و تیم فیل‌شاه برای حرکت «به سوی» قله‌ای که باید مدت‌ها پیش فتح می‌شد، تشکر نکنیم. این آغاز راه است و طبیعتن پر از اشکال، آن‌چه مهم است حمایت نهادهای دارای بودجه و مردم از این دست پروژه‌هاست تا به کیفیت لازم برسند، فیل‌شاه نباید فقط یک دست‌آورد دانسته شود، باید یک نتیجه‌گیری باشد برای پروژه‌های بعدی… .

دیشب در سینما تعدادی از مردم عادی ضمن انتقاد از کیفیت نازل انیمیشن اظهار می‌کردند که با وجود انیمیشن‌هایی مانند Frozen و «مینیون‌ها» فرزند خردسال‌شان بر پای فیل‌شاه نمی‌نشیند. این‌که بخواهیم همین امروز فیل‌شاه را با کارهای غول‌پیکرانی چون «دیزنی» و «پیکسار» مقایسه کنیم، توقع گزافی است. آن‌چه درست است، فهم نقاط منفی و مثبت این کار و تلاش برای بهبود قوت‌ها و جبران ضعف‌هاست.

ضعف‌ها را که اشاره کردیم، پس در ادامه از نکات مثبت انیمیشن که کم هم نبودند یاد می‌کنیم.

به لحاظ فنی، حرکات ابروهای مریم خوب و طبیعی کار شده است. به لحاظ محتوایی، داستان‌پردازی فیلم مناسب و دارای گره‌ها و چالش‌های متعدد است. هم‌چنین، میزان افت و خیزهای آن برای ارضای هیجانات گروه کودکان مناسب به‌نظر می‌رسد. از دید نگارنده، محتوای انیمیشن، یک اثر فرهنگی مناسب برای بازتولید فرهنگ ایرانی_اسلامی و اجتماعی کردن کودکان نسل فعلی تلقی می‌شود‌.

ضرب المثل‌های ایرانی و موقعیت‌ها و دیالوگ‌هایی که خاص فرهنگ خودمان هستند، با دست باز و آزادانه، در جای‌جای انیمیشن قرار داده شده‌اند، دیگر مانند انیمیشن‌های دوبله یک یا دو ضرب‌المثل فارسی با زور و محدودیت به انیمیشن وصله پینه نمی‌شود، بلکه این نحوه‌ی بیان و عباراتی که به‌طور خاص نمودار فرهنگ ایرانی هستند، در «متن» دیالوگ‌ها قرار دارند، نه در حاشیه. هم‌چنین، دیالوگ‌ها و ضرب المثل‌ها به خوبی با توجه به محتوای داستان و طراحی دنیای حیوانات، به‌طور مناسب تغییراتی کرده‌اند. در ادامه به تعدادی از ضرب المثل‌ها و عبارات برخاسته از فرهنگ ایرانی در انیمیشن اشاره می‌کنم:

_ آدم که رو حرف بزرگ‌ترش حرف نمیزنه.

_ خطر از بیخ خرطوم‌مون رد شد.

_ رفته دنبال خرطوم به هوا بازی.

ــــ فیل به فیل نمیرسه اما ببر به فیل میرسه.

زبان پر از واژ «ز» زنبورها هم از خلاقیت‌های قابل ذکر داستان است:

_ بزن بزیم استازیوم

در ادامه‌ی نکات مثبت محتوایی، در فیل‌شاه تصویر مناسبی از خانواده و محبت بین مادر و فرزند ارائه شده است.

شخصیت مریم به عنوان یک دختر پاک سرشت خوب پرداخته شده و به‌خصوص در لحظات پایانی فیلم که در مقابل ابرهه می‌ایستد و فریاد میزند: «من ساکت نمیشم.» یک نماد و الگوی بسیار عالی برای برانگیختن و روحیه‌ی ظلم‌ستیزی می‌باشد. البته، این‌که همه‌ی خصوصیات ظاهری مریم عادی است و وسیله یا ابزار خاصی هم به همراه ندارد، کار الگوسازی و تولید اسباب‌بازی‌های مرتبط با قهرمان این داستان را سخت می‌کند. این نکته‌ایست که انیمیشن سازهای ما باید به آن توجه کنند؛ قهرمان اصلی باید قابل بازتولید در کالاهای بازی و پوشیدنی‌ها و… باشد. پیشنهاد می‌کنم در این زمینه شخصیت «السا»، قهرمان دختر انیمیشن Frozen را با مریم مقایسه کنید. انبوه چوب دستی‌ها، لباس‌ها، عروسک‌ها و آوازهای السا در همین بازار اسباب‌بازی کودک ایران به خوبی قابل مشاهده و مقایسه است.

تعالیم مذهبی هم به نظر نگارنده به طور معتدل و به دور از افراط بیان شده است. وجود یک روح الهی و آگاهی در همه‌ی پدیده‌ها و این‌که همه‌ی آن‌ها تحت تسخیر فرمان خداوند هستند، یکی از آن نکات فرهنگ اسلامی ماست که در انیمیشن‌های خارجی نمی‌توان به دنبال آن گشت و این نکته در پرنده‌ای که از آغاز بر فراز فیل‌ها پرواز می‌کند و پرنده‌هایی که در پایان به دور کعبه طواف می‌کنند، نشان داده شده است.

سخن پایانی: فیل‌شاه یک اثر دوست‌داشتنی در سینمای ماست، زیرا در شرایطی‌ که همه‌ی فیلم‌سازان قسم خورده‌اند که تمام تلاش خود را در نشان دادن حقایق عریانِ تلخ جامعه بکنند و انگار فقط همین یک کار را بلدند، فیل‌شاه «حقایق» فعلی را کنار گذاشته و دنبال «الگوسازی» (ولو به این خاطر که مخاطب آن کودک است) می‌رود. این مسیری است که حداقل باید بخشی از فیلم‌های داستانی ما هرساله پیش ‌می‌گرفتند.

امیدواریم این مسیر ادامه پیدا کند و به قول خود محمدیان، روزی مثل ژاپن شاهد درآمدزایی صنعت انیمیشن به اندازه‌ی صنعت نفت باشیم.