بترس، بترس! | نقد و بررسی فیلم IT

فیلم IT یک فیلم ترسناک تجاری است. از دسته‌ی فیلم‌های سرگرم‌کننده‌ای که ممکن است طرفدار زیادی نداشته باشد یا پیدا نکند. متعلق به طبقه‌‌ای از سینما است که کارکرد فوق‌العاده‌ی این ابزار را در خلق سرگرمی و برانگیختن احساسات مخاطب را به ما گوشزد می‌کند. فیلم IT اما یک برتری مهم نسبت به سایر فیلم‌های تجاری، و مخصوصا فیلم‌های ترسناک دارد و آن هم بهره‌مندی از داستانی قرص و محکم است. از جنس خودش. در خدمت آن. با سر و شکل اقتباس. در ادامه با نقد و بررسی فیلم IT همراه دنیای بازی باشید.

استفن کینگ، نویسنده‌ی داستان IT اساسا نویسنده‌ی کتاب‌ها و قصه‌های تجاری است. طبقه‌ای از ادبیات که اصولا کارکرد فوق‌العاده‌ی این ابزار را در خلق سرگرمی و برانگیختن احساسات مخاطب به ما گوش‌زد می‌کند. در بسیاری از داستان‌های این نویسنده می‌شود ردپای همه‌ی استانداردها و معیارهای ادبیات کامرشال را یافت؛ اما این همه‌ی ماجرا نیست. او نویسنده‌ای مترقی است که همواره در تلاش بوده استانداردهای طبقه‌ی خود را ارتقا بدهد. بدین ترتیب، نه تنها همواره در بالاترین نقاط کلاس کاری خود قرار داشته که مدام در بالاتر بردن انتظارات مخاطبین کوشیده است و این شاید مثبت‌ترین نکته‌ی کارنامه‌ی پربار او است.
قدم به قدم با داستان، فیلم IT از پتانسیل متن قدرتمند استفاده کرده و برای رسیدن به کیفیت مطلوب تلاش می‌کند. ابتدا باید متوجه باشید که این فیلم ترسناک، کودکانه است. مهم‌ترین عامل تبدیل آن به یک فیلم کودکانه، این است که شخصیت‌های اصلی آن را کودکان تشکیل می‌دهند. شخصیت‌هایی که به مرور در داستان جای می‌گیرند و هیچ‌کدام به شخصیت اصلی تبدیل نمی‌شوند مگر به واسطه‌ی درام عاطفی که در نقاط عطف داستان شکل می‌گیرد. حال باید دید که این فیلم ترسناکِ تجاریِ اقتباس شده از داستانی ترسناک و تجاری و در عین حال مترقی که حاصل اندیشه‌ی مستحکم نویسنده‌ای کارکشته است و ضمنا در مورد کودکان و با نقش آفرینی کودکان است، به هدف خود می‌رسد یا خیر؟

رسیدن به پاسخ این سوال کار ساده‌ای است. البته، فیلم IT هم همه‌ی مواد مورد نیاز برای تحقق این امر را فراهم می‌کند و اجازه نمی‌دهد مخاطب در یافتن ابزار دست‌یابی این فیلم به اهداف خود سردرگم شود. فیلم IT شروع خارق‌العاده‌ای دارد. یک شخصیت‌پردازی متعادل از ابتدای فیلم شروع به شکل‌گیری می‌کند و در پایان اولین سکانس به ما نوید یک فیلم درخور را می‌دهد. فیلم IT با این‌که مشخصا در صدد برانگیختن احساسات مخاطب برمی‌آید، این کار را با عجله و بدون پیش‌زمینه انجام نمی‌دهد و به همین خاطر، بعد از اولین مرگ فیلم، مخاطب نه می‌ترسد و نه متاثر می‌شود، بلکه بیش از هر چیز این سوال در ذهن او شکل می‌گیرد که «چه شد؟»، «چه چیزی این فاجعه را به بار آورد؟»، «چه کسی پشت این قضایا است؟». فیلم از این‌جا روی دیگر سکه را نشان می‌دهد. داستان از این‌جا به بعد برای پاسخ دادن به سوالات مخاطب تلاش می‌کند و چه سرگرم‌کننده و موفق هم.
فیلم IT به همان اندازه که در ژانر ترسناک قرار می‌گیرد، یک فیلم اجتماعی نیز است. شخصیت‌پردازی شخصیت‌های فیلم، اساسا از طریق حضور آن‌ها در جامعه و ارتباطشان با دیگر ارکان آن انجام می‌پذیرد. فیلم در جامعه‌ای به شدت کنش‌مند می‌گذرد که درگیر یک ترومای واقعی است. یک تروما که در عین این‌که کسی از آن حرفی به میان نمی‌آورد، به شکلی کاملا واضح در تمام رفتارها ریشه دوانیده و منجر به مرگ بسیاری از خصایص انسانی شده است. از نگاه پیرزن سکانس افتتاحیه‌ی فیلم و سکوت معنادار او، مشخص است که فیلم نمی‌خواهد فقط از بین رفتن آدم‌ها در یک رخداد به ظاهر غیرقابل باور را منتقل کند، بلکه قصد دارد به بررسی مسئله‌ای مهم‌تر بپردازد.

فیلم‌ساز سعی می‌کند با به میان آوردن خرده‌رفتارهای تاثیرگذار آدم‌های جامعه، و نشان دادن زوایای پنهان روابط، به ساده‌سازی تاثیرات مسائل روان‌شناختی فردی بر مسائل روان‌شناختی جمعی بپردازد و تصویری قابل فهم به دست دهد. داستان با خلق فضایی منحصر به فرد در این هدف به کمک فیلم می‌شتابد و اجازه‌ی به تصویر کشیدن تمام این خرده‌رفتارها را به کارگردان خلاق آن می‌دهد. جزئیات متن در این‌جا بدون شک به کمک فیلم می‌آیند. بدین ترتیب، فیلم موفق می‌شود ترس‌های فردی شخصیت‌ها را برای مخاطب ترسیم کند و ضمن نزدیک شدن تدریجی به آن و روبرو شدن با واقعیتِ عینی امرِ وحشتناک (که نشات گرفته از مسائل پیچیده‌ی روانی است)‌ به ریشه‌های شکل‌گیری آن‌ها هم دسترسی پیدا کرده و در نهایت با شناسایی علل شکل‌گیری ترس، برای مقابله با آن راه‌حل ارائه دهد و آن را عملی سازد.
داستان فیلم مقوله‌ی پیچیده و گاه مبهم ترس را تئوریزه می‌کند و درصدد شناخت آن برمی‌آید. در ادامه و صرف‌ نظر از درست یا غلط بودن تئوری خود، به مرحله‌ی حل مسئله می‌رسد و این کار را هم انجام می‌دهد. بدون شک داستان فیلم از لحاظ روان‌شناختی و اجتماعی حائز اهمیت است، اما ماهیت سرگرم‌کنندگی آن، اجازه‌ی دسترسی بیشتر به تحلیل و واکاوی پدیده‌ی ترس اجتماعی و نوع برخورد جامعه را به آن نمی‌دهد. موضوعی که به نظر می‌رسد، نقطه‌ی قوت فیلم هم است؛ اما به هر حال، در کتاب تاکید بیشتری بر این بخش شده و نویسنده، قدرت بیشتری در تحلیل موضوع مورد نظر خود داشته است.

فیلم IT اگرچه یک فیلم ترسناک مغزدار است، از روکش شکلاتی اسلشر استفاده کرده تا جذاب و اغواگر باقی بماند. ماهیت ترس اگرچه رفته‌رفته و از طریق محیط برای شخصیت‌ها و سپس مخاطب برملا می‌شود، با استفاده از نماد شکل می‌گیرد. ترس، به‌صورتی کاملا متبحرانه در این فیلم به تصویر کشیده می‌شود. نه امری ایزوله و کاملا ماورایی است و نه موضوعی کاملا قابل لمس. ترس، مفهومی انتزاعی باقی می‌ماند، اگرچه بارها در قاب فیلم جای می‌گیرد و به انواع و اشکال مختلف هم. همین‌طور، به سبک فیلم‌های نخبه‌ی ژانر، اکشن نیز وارد فیلم IT می‌شود و جای خود را با در نظر گرفتن اصول اولیه‌ی تهیه‌ی یک فیلم تجاری در فیلم پیدا می‌کند.
IT بارها و بارها موفق می‌شود مخاطب را تحت تاثیر قرار دهد و او را ضمنا بترساند. ضمنا به این خاطر که فیلم هیچ‌گاه برای ترساندن مخاطب به‌صورت مستقیم وارد عمل نمی‌شود و همه چیز به مدد نوشته‌ی قرص و محکم استفن کینگ، از فیلتر شخصیت‌ها عبور می‌کند. تماشاگر، مدام از موقعیت ترسناک بعدی شخصیت‌های فیلم واهمه دارد و هم‌زمان با پیگیری روند جذاب و نیمه-جنایی داستان، از روبه‌رو شدن با ترس‌های بعدی این شخصیت‌ها می‌ترسد. به‌موقع، به جا و در اغلب موارد متناسب با انتظارات، حس ترس در بیننده ایجاد می‌شود و همین فیلم IT را بس.

هیچ چیزی در فیلم IT وجود ندارد که از ارزش آن کم کند. به‌طور کلی، وقتی با چنین پرداختی مواجهیم، روش کارگردانی، بازی‌ها و جنبه‌های فنی فیلم تاثیر چندانی در کیفیت نهایی فیلم نمی‌گذارند؛ البته، تا مادامی که استانداردهای ژانر رعایت شوند. کارگردان فیلم، سابقه‌ی خوبی در ساخت فیلم‌های ترسناک دارد و با توجه به تجربه‌ای که از فیلم Mama کسب کرده،‌ می‌شود گفت یک انتخاب بسیار مناسب برای کارگردانی این داستان بوده است. فیلم IT به‌خوبی می‌تواند به اهدافی که برای خود ترسیم کرده برسد. در نهایت، این‌که ارزش این فیلم چه‌قدر است به میزان تاثیرگذاری آن و دقت عمل در رسیدن به این اهداف وابسته است، نه کیفیت ساختاری و تکنیکی فیلم.